Doomscrolling: Τι είναι και πώς μπορεί να επηρεάσει την ψυχική υγεία των παιδιών

Δεν είναι λίγες οι φορές που πιάνουμε τον εαυτό μας να σκρολάρει ώρες ολόκληρες στο κινητό διαβάζοντας ειδήσεις και βλέποντας βίντεο που μόνο ευχάριστα δεν είναι. Και όμως δυσκολευόμαστε να σταματήσουμε. Βρήκαμε πλέον και την επιστημονική ονομασία γι’ αυτό και δεν είναι άλλο από το doomscrolling.

Μάλιστα, είναι ιδιαίτερα επικίνδυνο όταν αυτό συμβαίνει σε εφήβους και νεαρούς (12-15 ετών), καθώς τότε  ο εγκέφαλος και οι ψυχοκοινωνικές δεξιότητες βρίσκονται σε φάση ταχείας ωρίμανσης. Έτσι, η συνήθεια αυτή συνδέεται με δείκτες ψυχικής επιβάρυνσης και με αλλαγές στη ρύθμιση της προσοχής, της ανταμοιβής και του στρες.

Αυτός είναι ο λόγος που το Υπουργείο Υγείας σε συνεργασία με τη UNICEF, στο πλαίσιο της Εθνικής Δράσης για την Προαγωγή της Υγείας των Παιδιών και των Οικογενειών τους και του πυλώνα «ΡΙΣΠΕΚΤ Στη Ζωή Σου», δίνει έμφαση στην ενημέρωση γύρω από τις ψηφιακές συνήθειες και το πώς επηρεάζουν την καθημερινότητα των νέων.

Τι είναι λοιπόν το dommscrolling;

Το doomscrolling ορίζεται ως η παρορμητική, παρατεταμένη κατανάλωση αρνητικού ειδησεογραφικού περιεχομένου — συχνά μέσω ροών κοινωνικών δικτύων — που διατηρεί ή εντείνει το άγχος, τη δυσθυμία και την αίσθηση απειλής. Στην εφηβεία και τη νεαρή ενήλικη ζωή (12–25 ετών), όπου ο εγκέφαλος και οι ψυχοκοινωνικές δεξιότητες βρίσκονται σε φάση ταχείας ωρίμανσης, αυτή η συνήθεια συνδέεται με δείκτες ψυχικής επιβάρυνσης και με αλλαγές στη ρύθμιση της προσοχής, της ανταμοιβής και του στρες (Paulus et al., 2023).

Ο όρος εμφανίστηκε στα μέσα της δεκαετίας του 2010 και καθιερώθηκε ευρέως κατά την πανδημία COVID-19, περιγράφοντας αρχικά τη συνεχή, αγχώδη κατανάλωση αρνητικών ειδήσεων σχετικών με κρίσεις και κοινωνικές απειλές (Satici et al., 2023).

Τα τελευταία χρόνια η έννοια έχει διευρυνθεί και περιλαμβάνει κάθε μορφή ψυχαναγκαστικού ή αυτοκαταστροφικού scrolling, ανεξάρτητα από τη φύση του περιεχομένου. Η ερευνητική βιβλιογραφία υπογραμμίζει ότι το doomscrolling συνιστά μηχανισμό γνωστικής παγίδευσης (attentional trap) που ενισχύεται από τους αλγορίθμους των πλατφορμών, προκαλώντας αίσθηση απώλειας ελέγχου, κόπωση και ψυχολογική δυσφορία (Sharma, Lee, & Johnson, 2022). Προσεγγίσεις όπως αυτή των McLaughlin, Gotlieb και Mills (2023) μιλούν για problematic news consumption, εντάσσοντας το φαινόμενο σε ένα ευρύτερο φάσμα εθιστικών ψηφιακών συμπεριφορών που χαρακτηρίζονται από επανάληψη, αγχώδη αναζήτηση πληροφορίας και δυσκολία αποσύνδεσης.

Στο πλαίσιο της Εθνικής Δράσης, το πρόγραμμα εστιάζει στην ευαισθητοποίηση νέων, γονέων και εκπαιδευτικών για τις επιπτώσεις της υπερκατανάλωσης ψηφιακού περιεχομένου, ενισχύοντας την κριτική ψηφιακή συμπεριφορά και παρέχοντας πρακτικά εργαλεία αντιμετώπισης.

Πώς μπορώ να καταλάβω αν το παιδί μου κάνει υπερβολικό doomscrolling;

Σημάδια που μπορεί να σας ανησυχήσουν είναι το αυξημένο άγχος ή η ευερεθιστότητα, οι δυσκολίες στον ύπνο, η μειωμένη συγκέντρωση στο σχολείο, η πεσμένη διάθεση μετά από χρόνο στο κινητό, καθώς και η αντίδραση ή η απροθυμία να απομακρυνθεί από τις συσκευές. Αν το παιδί σας φαίνεται πιο αναστατωμένο ή πιο κλεισμένο στον εαυτό του μετά τη χρήση του τηλεφώνου, αξίζει να κάνετε μια ήρεμη και διακριτική συζήτηση για το περιεχόμενο που έχει παρακολουθήσει.

Τι μπορώ να κάνω στο σπίτι για να βοηθήσω;

Μερικά μικρά βήματα που μπορούν να κάνουν ουσιαστική διαφορά: καθιερώστε κοινά συμφωνημένες ώρες χωρίς οθόνες (όπως κατά την ώρα του φαγητού και την ώρα πριν τον ύπνο), κρατήστε τις συσκευές εκτός του υπνοδωματίου το βράδυ και δώστε εσείς οι ίδιοι το παράδειγμα - τα παιδιά παρατηρούν όταν οι γονείς είναι διαρκώς απορροφημένοι από το κινητό τους. Δεν χρειάζεται να απαγορεύσετε εντελώς τις οθόνες, τα όρια και η συζήτηση έχουν μεγαλύτερη αξία από την απαγόρευση.

Οι γονικοί έλεγχοι μπορούν να αποτελέσουν ένα χρήσιμο εργαλείο, ειδικά για μικρότερα παιδιά, όμως λειτουργούν καλύτερα όταν συνδυάζονται με ανοιχτή επικοινωνία και όχι ως υποκατάστατό της. Οι μεγαλύτεροι έφηβοι, ειδικότερα, είναι πιο πιθανό να ανταποκριθούν θετικά σε όρια που έχουν συμφωνηθεί από κοινού, παρά σε περιορισμούς που επιβάλλονται μονομερώς.

Πότε θα πρέπει να ζητήσω επαγγελματική βοήθεια;

Αν το παιδί σας παρουσιάζει επίμονες ενδείξεις άγχους, κατάθλιψης, διαταραχών ύπνου ή κοινωνικής απομόνωσης που φαίνεται να σχετίζονται με τη χρήση του διαδικτύου, αξίζει να απευθυνθείτε στον οικογενειακό σας γιατρό ή σε ένα επαγγελματία ψυχικής υγείας. Καθώς αυτά τα συμπτώματα είναι όλο και πιο συχνά, υπάρχει αποτελεσματική και διαθέσιμη υποστήριξη.