Η ψυχική υγεία των παιδιών στο επίκεντρο - Τα δωρεάν προγράμματα από το Υπουργείο Υγείας

Η ψυχική υγεία παιδιών, εφήβων και οικογενειών έχει αναδειχθεί σε κεντρική δημόσια προτεραιότητα τόσο σε εθνικό όσο και διεθνές επίπεδο. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έχει θέσει την ψυχική υγεία ως απόλυτη προτεραιότητα, καθώς οι αλλαγές στον τρόπο ζωής — από την ψηφιοποίηση και τη χρήση κοινωνικών δικτύων έως τις οικονομικές και κοινωνικές πιέσεις — επηρεάζουν σημαντικά τη σωματική, ψυχική και νευρολογική ανάπτυξη των νέων. Στην Ελλάδα, τα θέματα αυτά αντιμετωπίζονταν για χρόνια με αμηχανία και έλλειψη θεσμοθετημένης παρέμβασης. Η Εθνική Δράση έρχεται να καλύψει αυτό ακριβώς το κενό.

Η Εθνική Δράση Προαγωγής Υγείας Παιδιού και Οικογένειας είναι πρωτοβουλία του Υπουργείου Υγείας σε συνεργασία με τη UNICEF Ελλάδας. Χρηματοδοτείται από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας «Ελλάδα 2.0» της Ευρωπαϊκής Ένωσης (NextGenerationEU) και υλοποιείται με επιστημονική καθοδήγηση ακαδημαϊκών φορέων — μεταξύ των οποίων το ΕΚΠΑ— καθώς και επαγγελματιών υγείας.

Η Δράση οργανώνεται γύρω από τέσσερις πυλώνες-προγράμματα, καθένα από τα οποία φέρει τη δική του ταυτότητα στο πλαίσιο της ενιαίας ομπρέλας «ΡΙΣΠΕΚΤ».

Πυλώνας 1 - Πρόγραμμα Προαγωγής Υγείας Παιδιού & Οικογένειας («ΡΙΣΠΕΚΤ στη Γονεϊκότητα»)

Ολοκληρωμένο πρόγραμμα που ανταποκρίνεται στις διαφορετικές ανάγκες της οικογένειας μέσω καθολικών και στοχευμένων παρεμβάσεων. Η υγεία της οικογένειας προάγεται μέσα από την ενίσχυση των γονεϊκών δεξιοτήτων, ώστε να αντιμετωπίζονται καλύτερα οι μεταβάσεις και τα άγχη του γονεϊκού ρόλου, και μέσα από την πρώιμη ανίχνευση αναπτυξιακών διαταραχών.

Το πρόγραμμα δομείται γύρω από τρεις κύριες παρεμβάσεις: παροχή αξιόπιστης πληροφόρησης σε όλες τις οικογένειες μέσω ψηφιακής πλατφόρμας, ενσωμάτωση της γονεϊκής υποστήριξης στις πρωτοβάθμιες υπηρεσίες υγείας μέσω ενίσχυσης του ρόλου του παιδιάτρου ως πρώτου σημείου επαφής, και καθολική και στοχευμένη παρέμβαση για την προαγωγή ψυχικής υγείας. Το πρόγραμμα δομείται γύρω από τρεις αλληλένδετους στόχους-άξονες:

1 . Ενημέρωση & ευαισθητοποίηση οικογενειών:

Μέσω νέας ψηφιακής πλατφόρμας, γονείς και φροντιστές αποκτούν πρόσβαση σε αξιόπιστες πληροφορίες, συμβουλές και καθοδήγηση για κάθε στάδιο ανάπτυξης του παιδιού από τη βρεφική ηλικία έως την εφηβεία.

2. Ενημέρωση παιδιάτρων & διασύνδεση οικογενειών:

Οι παιδίατροι αποτελούν το πιο σταθερό και συχνό σημείο επαφής της οικογένειας με το σύστημα υγείας. Το πρόγραμμα τους εξοπλίζει με εξειδικευμένη εργαλειοθήκη ανιχνευτικών εργαλείων για την έγκαιρη αναγνώριση αναπτυξιακών διαταραχών (0–12 ετών) και ψυχικής επιβάρυνσης (άγχος/κατάθλιψη) των γονέων. Παράλληλα, δημιουργείται ψηφιακός χάρτης υπηρεσιών αναπτυξιακής και ψυχικής υγείας και ψηφιακή εφαρμογή για έγκαιρη ανίχνευση και παραπομπή οικογενειών σε εξειδικευμένες υπηρεσίες της κοινότητας.

3. Ενίσχυση θετικής γονεϊκότητας μέσω Triple P:

Κεντρικό εργαλείο αποτελεί το διεθνώς αναγνωρισμένο Πρόγραμμα Θετικής Γονεϊκότητας Triple P (Positive Parenting Programme). Βασίζεται σε περισσότερα από 35 χρόνια διεθνούς επιστημονικής έρευνας και έχει εφαρμοστεί σε πάνω από 30 χώρες, υποστηρίζοντας εκατομμύρια οικογένειες. Εφαρμόζεται για πρώτη φορά στην Ελλάδα, δωρεάν, από πιστοποιημένους επαγγελματίες σε δομές πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας σε όλη τη χώρα.

Το Triple P απευθύνεται σε γονείς και φροντιστές παιδιών από τη βρεφική ηλικία έως την εφηβεία, καθώς και σε οικογένειες με αυξημένες ή εξειδικευμένες ανάγκες, και υλοποιείται μέσα από τρεις τύπους παρεμβάσεων:

• Σεμινάρια διάρκειας ~90 λεπτών με πρακτικές πληροφορίες και στρατηγικές θετικής γονεϊκότητας
• Μικρές ομάδες γονέων (5–12 συμμετέχοντες) με εβδομαδιαίες συναντήσεις 8 εβδομάδων για ανταλλαγή εμπειριών και σταδιακή εφαρμογή δεξιοτήτων
• Ατομικές συνεδρίες υποστήριξης, προσαρμοσμένες στις ανάγκες κάθε οικογένειας, δια ζώσης, κατ' οίκον ή εξ αποστάσεως

Αποτελέσματα πιλοτικής εφαρμογής (Οκτώβριος 2025 – Απρίλιος 2026):

Η πιλοτική εφαρμογή υλοποιήθηκε από πέντε οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών (Αμυμώνη, Εταιρία Κοινωνικής Ψυχιατρικής Π. Σακελλαρόπουλος, Παιδικά Χωριά SOS, Φαιναρέτη, SolidarityNow) καθώς και από επαγγελματίες του δημόσιου τομέα, καλύπτοντας Αττική, Κεντρική Μακεδονία, Ήπειρο, Βόρειο Αιγαίο, Δυτική Ελλάδα, Στερεά Ελλάδα, Πελοπόννησο, Ανατολική Μακεδονία και Θράκη.

• 5.275 γονείς συμμετείχαν σε σεμινάρια και ομάδες Triple P (Νοέμβριος 2025 – Μάρτιος 2026)
• 231 επαγγελματίες εκπαιδεύτηκαν και πιστοποιήθηκαν στα προγράμματα Triple P

Πυλώνας 2 - Πρόγραμμα Αντιμετώπισης Αυτοτραυματισμού στους Νέους («ΡΙΣΠΕΚΤ στη Ζωή σου»)

Ως αυτοτραυματισμός νοείται η πρόκληση σωματικής βλάβης ή πόνου στον εαυτό, σε στιγμές ψυχικής δυσφορίας, αισθήματος κενού, θυμού και άλλων δυσάρεστων συναισθημάτων που το άτομο αδυνατεί να αντέξει ή να αντιμετωπίσει με κατάλληλους τρόπους. Ο αυτοτραυματισμός δεν συνδέεται απαραίτητα με απόπειρες αυτοκτονίας, αλλά αποτελεί συχνά μορφή επικοινωνίας ψυχικού πόνου και έκκλησης για βοήθεια.

Επιδημιολογικά δεδομένα (MARC, Δημοσκοπική Έρευνα 2025):

Τα στοιχεία αποτυπώνουν ένα φαινόμενο με σημαντική έκταση και πολύπλευρες επιπτώσεις στην καθημερινότητα των νέων:

• 17,6% των νέων 17–24 ετών αναφέρει ότι αυτοτραυματίζεται ή έχει αυτοτραυματιστεί
• 20,3% των κοριτσιών αυτοτραυματίζονται — τα κορίτσια εμφανίζονται σημαντικά πιο ευάλωτα
• 55,5% των περιστατικών ξεκινούν πριν από την ηλικία των 16 ετών, αναδεικνύοντας την πρώιμη εφηβεία ως κρίσιμο παράθυρο παρέμβασης
• 67,2% των νέων που αυτοτραυματίζονται παρουσιάζουν αρνητική αυτοεικόνα - η συναισθηματική απορρύθμιση και η αρνητική αυτοαντίληψη αποτελούν τον πυρήνα του φαινομένου
• 62,7% δυσκολεύονται να εκφραστούν συναισθηματικά, γεγονός που αυξάνει την ευαλωτότητά τους
• 72,2% αναφέρουν ότι ο αυτοτραυματισμός επηρεάζει την αυτοεκτίμηση, τις σχέσεις και την καθημερινή τους λειτουργικότητα
• 68,4% αποκαλύπτουν τα περιστατικά κυρίως στο φιλικό περιβάλλον — όχι στους γονείς ή σε επαγγελματίες
• Μόνο 1 στους 5 γονείς γνωρίζει ότι το παιδί του αυτοτραυματίζεται και έχει συζητήσει μαζί του για αυτό

Τα δεδομένα αυτά αναδεικνύουν ένα διπλό κενό: αφενός η αποκάλυψη γίνεται κατά κύριο λόγο στο φιλικό και όχι στο οικογενειακό ή επαγγελματικό πλαίσιο, αφετέρου η πλειονότητα των γονέων παραμένει αγνοούσα. Η έλλειψη ενημέρωσης σε συνδυασμό με τις περιορισμένες εξειδικευμένες υπηρεσίες οδηγούσε μέχρι τώρα πολλούς νέους και τις οικογένειές τους να μένουν χωρίς επαρκή στήριξη.

Στόχοι και δομή παρέμβασης:

Το πρόγραμμα στοχεύει στην προαγωγή ψυχικής υγείας και ευημερίας των νέων, στην επιστημονικά τεκμηριωμένη θεραπευτική παρέμβαση, στην κατάρτιση επαγγελματιών υγείας και ψυχικής υγείας, στην αποστιγματοποίηση του φαινομένου μέσω ευρύτερων δράσεων ευαισθητοποίησης — συμπεριλαμβανομένης της τέχνης — και στην αξιοποίηση ψηφιακών εργαλείων για την παροχή τηλε-ψυχιατρικής υποστήριξης σε απομακρυσμένες περιοχές.

Πρότυπο Κοινοτικό Κέντρο για την Ψυχική Υγεία Νέων:

Στο επίκεντρο της λειτουργικής δομής του προγράμματος βρίσκεται το Πρότυπο Κοινοτικό Κέντρο για την Ψυχική Υγεία των Νέων (17–24 ετών), που λειτουργεί στην Αθήνα και παρέχει δωρεάν, ολοκληρωμένες υπηρεσίες πρόληψης, διάγνωσης, υποστήριξης και θεραπείας. Οι υπηρεσίες περιλαμβάνουν ατομική και ομαδική ψυχαναλυτική ψυχοθεραπεία, ψυχοεκπαιδευτική και ψυχοθεραπευτική παρέμβαση στην οικογένεια, ομάδες στήριξης γονέων, θεραπείες μέσω τέχνης, καθώς και υποστήριξη μέσω τηλε-διάσκεψης για νέους εκτός Αττικής. Το Κέντρο διαθέτει επίσης σύγχρονο πληροφοριακό σύστημα παρακολούθησης περιστατικών και διασύνδεσης με άλλες δημόσιες δομές ψυχικής υγείας, ενώ υλοποιεί εκπαιδεύσεις επαγγελματιών μέσω e-learning για την ενίσχυση της ικανότητας έγκαιρης αναγνώρισης και παραπομπής.

Πυλώνας 3 - Πρόγραμμα Υγείας & Υγιεινής Περιόδου («ΡΙΣΠΕΚΤ στο Σώμα σου»)

Η περίοδος αποτελεί φυσιολογική βιολογική διαδικασία που αφορά κάθε μήνα περισσότερα από 1,8 δισεκατομμύρια κορίτσια και γυναίκες παγκοσμίως. Παρότι είναι αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής, εξακολουθεί να περιβάλλεται από παρανοήσεις, ελλιπή ενημέρωση και — σε αρκετές περιπτώσεις — ανεπαρκή πρόσβαση σε βασικά προϊόντα. Αυτό επηρεάζει αρνητικά την ψυχοκοινωνική ανάπτυξη, την αυτοεκτίμηση και τη σχολική εμπλοκή των εφήβων, ενώ παρατηρούνται σε αρκετές περιπτώσεις φαινόμενα στιγματισμού και αποκλεισμού.

Επιδημιολογικά δεδομένα (MARC, Δημοσκοπική Έρευνα 2026):

Τα στοιχεία αποτυπώνουν ένα φαινόμενο με έντονες κοινωνικές, οικονομικές και εκπαιδευτικές διαστάσεις:

• 90,3% των κοριτσιών και 86% των αγοριών θεωρούν χρήσιμη την ενημέρωση για την υγεία και την υγιεινή της περιόδου στο σχολείο — τα ποσοστά αυτά αναδεικνύουν σαφές ενδιαφέρον και ανάγκη για πιο συστηματική ένταξή της στο εκπαιδευτικό πλαίσιο
• 63,9% των κοριτσιών θεωρεί ότι η ενημέρωση πρέπει να ξεκινά ήδη από το Δημοτικό, ώστε να καλλιεργούνται από νωρίς στάσεις σεβασμού και ισότητας
• 24,4% των κοριτσιών δηλώνει ότι αντιμετωπίζει ή έχει αντιμετωπίσει δυσκολία στην κάλυψη του κόστους προϊόντων περιόδου — η οικονομική πρόσβαση παραμένει σημαντικό εμπόδιο
• 91,8% των κοριτσιών και 78,3% των αγοριών θεωρούν ότι τα σχολεία πρέπει να παρέχουν δωρεάν προϊόντα περιόδου
• 51,6% των κοριτσιών δηλώνει ότι η περίοδος συζητιέται μόνο μεταξύ κοριτσιών ή γυναικών — η σιωπή αναπαράγεται και δυσχεραίνει τον ανοιχτό διάλογο
• 29,3% των κοριτσιών αναφέρει ότι οι συζητήσεις γύρω από την περίοδο συνοδεύονται συχνά από ειρωνικά σχόλια ή πειράγματα από αγόρια — συμπεριφορές που διαιωνίζουν στερεότυπα και ενισχύουν το αίσθημα ντροπής

Στόχοι του προγράμματος:

Το πρόγραμμα οργανώνεται γύρω από τρεις άξονες: προαγωγή της υγείας και ευημερίας των έφηβων κοριτσιών, ενημέρωση και ευαισθητοποίηση ολόκληρης της σχολικής κοινότητας (μαθητές και μαθήτριες, εκπαιδευτικοί, γονείς), και διασφάλιση ισότιμης πρόσβασης σε προϊόντα περιόδου σε σχολεία σε όλη την επικράτεια. Συνολικός στόχος είναι η άρση των προκαταλήψεων και η ενδυνάμωση των κοριτσιών να διαχειρίζονται την περίοδό τους με γνώση, αξιοπρέπεια και αυτοπεποίθηση.

Δράσεις υλοποίησης:

Το πρόγραμμα υλοποιείται μέσα από ένα συνεκτικό πλέγμα δράσεων που καλύπτουν όλα τα επίπεδα της σχολικής κοινότητας:

• Δωρεάν διανομή προϊόντων περιόδου σε όλα τα κορίτσια που συμμετέχουν στις ενημερωτικές συναντήσεις
• Δια ζώσης ενημερωτικές συναντήσεις για μαθητές και μαθήτριες Ε΄ και ΣΤ΄ Δημοτικού, καθώς και για μαθητές/μαθήτριες Γυμνασίου σε όλη την Ελλάδα
• Ενημερωτικές συναντήσεις για γονείς/φροντιστές και εκπαιδευτικούς, με στόχο την ενίσχυση του υποστηρικτικού διαλόγου γύρω από την έμμηνο ρύση
• Σύγχρονη εξ αποστάσεως επιμόρφωση για εκπαιδευτικούς, σχολικούς νοσηλευτές, ψυχολόγους και κοινωνικούς λειτουργούς σε απομακρυσμένες, ορεινές και νησιωτικές περιοχές, καθώς και σε Σχολικές Μονάδες Ειδικής Αγωγής και Εκπαίδευσης (ΣΜΕΑΕ)
• Ψηφιακή πλατφόρμα με δωρεάν εκπαιδευτικά πακέτα για παιδιά, εφήβους, γονείς και εκπαιδευτικούς — e-books, βίντεο, διαδραστικές δραστηριότητες και οδηγοί μαθημάτων ανά ομάδα-στόχο

Πυλώνας 4 - Doomscrolling («ΡΙΣΠΕΚΤ στη Ζωή σου»)

Το doomscrolling ορίζεται ως η παρορμητική, παρατεταμένη κατανάλωση αρνητικού ειδησεογραφικού περιεχομένου — συχνά μέσω ροών κοινωνικών δικτύων — που διατηρεί ή εντείνει το άγχος, τη δυσθυμία και την αίσθηση απειλής. Στην εφηβεία και τη νεαρή ενήλικη ζωή (12–25 ετών), όπου ο εγκέφαλος και οι ψυχοκοινωνικές δεξιότητες βρίσκονται σε φάση ταχείας ωρίμανσης, αυτή η συνήθεια συνδέεται με δείκτες ψυχικής επιβάρυνσης και με αλλαγές στη ρύθμιση της προσοχής, της ανταμοιβής και του στρες (Paulus et al., 2023).

Ο όρος εμφανίστηκε στα μέσα της δεκαετίας του 2010 και καθιερώθηκε ευρέως κατά την πανδημία COVID-19, περιγράφοντας αρχικά τη συνεχή, αγχώδη κατανάλωση αρνητικών ειδήσεων σχετικών με κρίσεις και κοινωνικές απειλές (Satici et al., 2023). Τα τελευταία χρόνια η έννοια έχει διευρυνθεί και περιλαμβάνει κάθε μορφή ψυχαναγκαστικού ή αυτοκαταστροφικού scrolling, ανεξάρτητα από τη φύση του περιεχομένου. Η ερευνητική βιβλιογραφία υπογραμμίζει ότι το doomscrolling συνιστά μηχανισμό γνωστικής παγίδευσης (attentional trap) που ενισχύεται από τους αλγορίθμους των πλατφορμών, προκαλώντας αίσθηση απώλειας ελέγχου, κόπωση και ψυχολογική δυσφορία (Sharma, Lee, & Johnson, 2022). Προσεγγίσεις όπως αυτή των McLaughlin, Gotlieb και Mills (2023) μιλούν για problematic news consumption, εντάσσοντας το φαινόμενο σε ένα ευρύτερο φάσμα εθιστικών ψηφιακών συμπεριφορών που χαρακτηρίζονται από επανάληψη, αγχώδη αναζήτηση πληροφορίας και δυσκολία αποσύνδεσης.

Στο πλαίσιο της Εθνικής Δράσης, το πρόγραμμα εστιάζει στην ευαισθητοποίηση νέων, γονέων και εκπαιδευτικών για τις επιπτώσεις της υπερκατανάλωσης ψηφιακού περιεχομένου, ενισχύοντας την κριτική ψηφιακή συμπεριφορά και παρέχοντας πρακτικά εργαλεία αντιμετώπισης.