Από το Θωρηκτό Αβέρωφ στις φρεγάτες Belharra

6 Δεκεμβρίου, ημέρα εορτής του Πολεμικού Ναυτικού και του Προστάτη του, Αγίου Νικολάου. Ημέρα τιμής και μνήμης του θεματοφύλακα των θαλασσίων συνόρων της Ελλάδας και των Ηρώων του Πολεμικού Ναυτικού που αγωνιστήκαν για την ελευθερία και την ανεξαρτησία της χώρας.

Φέτος, μάλιστα, το Πολεμικό Ναυτικό έχει έναν επιπλέον λόγο να γιορτάζει καθώς τον Οκτώβριο πραγματοποιήθηκε, μια από τις σημαντικότερες στιγμές στην ιστορία του, η καθέλκυση της πρώτης φρεγάτας FDI (Belharra) με την ονομασία «Κίμων F-601». Το μεγαλύτερο εξοπλιστικό πρόγραμμα της χώρας εδώ και δεκαετίες πήρε σάρκα και οστά, με την τελετή καθέλκυσης να αποτελεί ορόσημο για το πρόγραμμα ναυπήγησης νέων κύριων Μονάδων Επιφανείας και συνολικής ενίσχυσης του Πολεμικού Ναυτικού. 

Οι νέες φρεγάτες θα αποτελούν την αιχμή του δόρατος του Πολεμικού Ναυτικού και θα λειτουργούν ως παράγοντες προβολής ισχύος και αποτροπής. 

Στο παρακάτω κείμενο θα προσπαθήσουμε να κάνουμε μια αναδρομή και να θυμηθούμε τα γεγονότα που οδήγησαν την Ελλάδα να ενισχύσει τον στόλο της και να αποκτήσει το θωρηκτό Αβέρωφ, αλλάζοντας τότε, όπως και σήμερα με την απόκτηση των Belharra, τις ισορροπίες στο Αιγαίο.

Από τον ατυχή Ελληνοτουρκικό πόλεμο στη δημιουργία αξιόμαχου στόλου

Δέκα χρόνια μετά τον Ελληνοτουρκικό Πόλεμο του 1897 το Ελληνικό Πολεμικό Ναυτικό διέθετε μια ελάχιστη δύναμη απαρχαιωμένων τορπιλοβόλων και τριών γαλλικών θωρηκτών που είχαν κατασκευασθεί το 1889. Η επιτακτική ανάγκη για τη δημιουργία αξιόμαχου στόλου είχε ως αποτέλεσμα την ενίσχυση του στόλου – στα τέλη του 1908 – με τέσσερα καινούρια αγγλικά και τέσσερα γερμανικά αντιτορπιλικά. Σε αυτά επρόκειτο να προστεθεί το Θωρακισμένο-Καταδρομικό «Γ. Αβέρωφ», η Δόξα του Πολεμικού Ναυτικού.

Για την ανανέωση του Στόλου η τότε κυβέρνηση Μαυρομιχάλη είχε απευθυνθεί στα Ναυπηγεία Ορλάντο στο Λιβόρνο της Ιταλίας, όπου εκείνη ακριβώς την εποχή κατασκευαζόταν ένα θωρακισμένο–καταδρομικό το οποίο είχε παραγγελθεί και επρόκειτο να χρησιμοποιηθεί από το Ιταλικό Ναυτικό. Όμως, η ακύρωση της παραγγελίας από τη μεριά των Ιταλών και η άμεση προκαταβολή του 1/3 της συνολικής αξίας του πλοίου επέτρεψαν την απόκτηση του πλοίου από την Ελλάδα. Το ποσόν της προκαταβολής (1/3 της τιμής) προήλθε από τη διαθήκη του Γεωργίου Αβέρωφ και ανήρχετο σε 8.000.000 εκατομμύρια χρυσές δραχμές, ενώ το υπόλοιπο ποσό των 15.650.000 χρυσών δραχμών καλύφθηκε από το Ταμείο Εθνικού Στόλου (Τ.Ε.Σ.), στο οποίο συγκεντρώθηκε το ποσό από εράνους μεταξύ όλων των Ελλήνων, όπου και αν ευρίσκοντο ανά τον κόσμο.

Η διαθήκη του Αβέρωφ

Η διαθήκη του Γεωργίου Αβέρωφ όριζε ότι το 1/5 της περιουσίας του (20 μερίδια) παραχωρείται για τη ναυπήγηση ισχυρού καταδρομικού πλοίου που θα φέρει το όνομα του και διασκευασμένο κατά τέτοιον τρόπο, ώστε να χρησιμεύει ως Εκπαιδευτικό πλοίο της Σχολής Ναυτικών Δοκίμων, προς την πρακτική και θεωρητική τελειοποίηση αυτών. Αξίζει να σημειωθεί ότι και οι Τούρκοι είχαν ενδιαφερθεί για την αγορά του πλοίου.

Το 10.200 τόνων «τεθωρακισμένον καταδρομικό» (όπως ακριβέστερα περιγράφεται) είχε ιταλικές μηχανές 19.000 ίππων, 22 γαλλικούς λέβητες, γερμανικές γεννήτριες και αγγλικά πυροβόλα 190 και 234 χιλιοστών τύπου ARMSTRONG. Η μέγιστη ταχύτητα που ανέπτυσσε το πλοίο ήταν 23 κόμβοι. Το «Γ. Αβέρωφ» καθελκύστηκε στις 12 Μαρτίου (27 Φεβρουαρίου με το παλαιό ημερολόγιο) 1910 και την 1 Σεπτεμβρίου 1911 κατέπλευσε στο Φάληρο, όπου έγινε δεκτό από τους Έλληνες με ενθουσιασμό. Εκεί μετονομάστηκε σε μία στιγμή από καταδρομικό σε Θωρηκτό, από τον ενθουσιασμό και τη δύναμη ψυχής του κόσμου. «Το Θωρηκτό μας…», φώναζαν.

Το βάπτισμα του πυρός

Το πλοίο δεν άργησε να γνωρίσει το βάπτισμα του πυρός. Τον Οκτώβριο του 1912, με την έναρξη του Α’ Βαλκανικού Πολέμου, το «Γ.Αβέρωφ», επικεφαλής του Στόλου του Αιγαίου υπό τον Ναύαρχο Παύλο Κουντουριώτη, απέπλευσε προς τα Δαρδανέλια. Κατέλαβε τη Λήμνο και στον όρμο του Μούδρου εγκαταστάθηκε το προχωρημένο αγκυροβόλιο του Στόλου. Ακολούθησε η κατάληψη του Αγίου Όρους, των νησιών του βορείου και ανατολικού Αιγαίου (Θάσος, Σαμοθράκη, Ίμβρος, Τένεδος, Αγ. Ευστράτιος, Μυτιλήνη, Χίος). Η σύγκρουση με τον τουρκικό στόλο ήταν πλέον αναπόφευκτη. Ο Ναύαρχος Κουντουριώτης έδωσε επιθετικό χαρακτήρα στον ελληνικό σχεδιασμό και προκάλεσε τον Τουρκικό στόλο να εξέλθει από τα Στενά για αναμέτρηση. Όταν ο οθωμανικός στόλος εμφανίσθηκε στην έξοδο των Στενών τις πρωινές ώρες της 3ης Δεκεμβρίου 1912, ο Κουντουριώτης απηύθυνε το περίφημο σήμα του στα ελληνικά πλοία που συνέπλεαν με το «Γ. Αβέρωφ»: «Με την δύναμιν του Θεού και τας ευχάς του Βασιλέως μας και εν ονόματι του Δικαίου πλέω μεθ’ ορμής ακαθέκτου και με πεποίθησιν προς την νίκην εναντίον του εχθρού του Γένους». Η έκβαση των Ναυμαχιών της Έλλης (3 Δεκεμβρίου 1912) και της Λήμνου (5 Ιανουαρίου 1913) που ακολούθησαν, διέλυσε τις προσδοκίες του Σουλτάνου και της Υψηλής Πύλης για τον έλεγχο του Αιγαίου. Ο οθωμανικός στόλος δεν θα επιχειρούσε πια νέα έξοδο στο Αιγαίο.

Η ένδοξη πολεμική περίοδος του Θωρηκτού Αβέρωφ

Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι του 1912-13 αποτελούν αναντίρρητα την πλέον ένδοξη πολεμική περίοδο του θωρηκτού «Γ. Αβέρωφ». Με την έναρξη των εχθροπραξιών, τον Οκτώβριο του 1912, ο ελληνικός στόλος κλήθηκε να πετύχει έναν ιδιαίτερα δύσκολο συνδυασμό πολλαπλών στόχων: να εμποδίσει την έξοδο του οθωμανικού στόλου στο Αιγαίο, να αποκτήσει την κυριότητα των νησιών του βορειοανατολικού Αιγαίου, να εμποδίσει τη μεταφορά οθωμανικών στρατευμάτων και εφοδίων προς τα ηπειρωτικά μέτωπα των Βαλκανίων, καθώς και να προστατεύσει τις αντιστοιχείς θαλάσσιες μεταφορές της Ελλάδας και των συμμάχων της.

Η επιτυχής έκβαση των ελληνικών επιτελικών σχεδιασμών ήταν αποτέλεσμα τριών κυρίως παραγόντων: των αυξημένων επιχειρησιακών δυνατοτήτων που διέθετε το νεότευκτο θωρηκτό, της αναμφισβήτητης ηγετικής ικανότητας και τόλμης του Ναυάρχου Παύλου Κουντουριώτη, όπως και του υψηλότατου ηθικού των ελληνικών πληρωμάτων όλου ανεξαιρέτως του ελληνικού στόλου. Η επιτυχής κατάληψη των νησιών του βορειοανατολικού Αιγαίου και η κατίσχυση των ελληνικών όπλων στις Ναυμαχίες της Έλλης και την Λήμνου είχαν ως αποτέλεσμα ο «Γ. Αβέρωφ» να αποκτήσει διαστάσεις συμβόλου στη λαϊκή μνήμη: ένας μύθος είχε πια γεννηθεί.

Η συμμετοχή στον Α’ Παγκοσμίου Πολέμου - Το Αβέρωφ έξω από την Κωνσταντινούπολη

Κατά το μεγαλύτερο μέρος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου η Ελλάδα παρέμεινε ουδέτερη. Όμως, το 1917 η Κυβέρνηση του Ε. Βενιζέλου απεφάσισε να συμμετάσχει στον πόλεμο, στο πλευρό των Συμμάχων. Με το τέλος της παγκόσμιας σύρραξης -Οκτώβριος 1918- η Τουρκία συνθηκολόγησε (ανακωχή του Μούδρου) και η Ελλάδα βρέθηκε στην πλευρά των νικητών. Το «Γ. Αβέρωφ» κατέπλευσε στην Κωνσταντινούπολη επειδή η Ελλάδα ήταν μία από τις νικήτριες δυνάμεις του Μεγάλου Πολέμου. Η ελληνική σημαία κυμάτισε στο Βόσπορο κάνοντας να δακρύσουν χιλιάδες Έλληνες της Πόλης. Συμπερασματικά, ο πλήρης έλεγχος της Μεσογείου από το συμμαχικό ναυτικό και η επιτυχία της συμμαχικής ναυτικής στρατηγικής, που απέβλεπε στον αποκλεισμό του στόλου των Κεντρικών Δυνάμεων στην Αδριατική και του τουρκικού στον Βόσπορο, στηρίχτηκε σε μεγάλο βαθμό σ’ αυτά ακριβώς τα πλήγματα που είχε επιφέρει ο ελληνικός στόλος και το «Γ. Αβέρωφ» κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους.

Στην Κωνσταντινούπολη η παρουσία του Αβέρωφ με την ελληνική σημαία να κυματίζει απέναντι από την Αγία Σοφία αποτέλεσε τη δικαίωση του θάρρους και της αυταπάρνησης του ελληνικού πολεμικού στόλου στον αγώνα για εθνική ολοκλήρωση. Το Πολεμικό μας Ναυτικό, σύμβολο πλέον ναυτικής τόλμης και ηρωισμού, διέγειρε τη συλλογική φαντασία και τα οράματα του Ελληνισμού.

Μετά την υπογραφή των συνθηκών ειρήνης το «Γ. Αβέρωφ» μαζί με τον υπόλοιπο στόλο μετέφερε τα ελληνικά στρατεύματα στην Ιωνία και βοήθησε με βομβαρδισμούς την προώθηση των Ελληνικών Δυνάμεων. Οι εξελίξεις των επιχειρήσεων στη Μικρά Ασία διέγραψαν γρήγορα αρνητική πορεία που κατέληξε στην Καταστροφή του ’22. Το «Γ. Αβέρωφ» βρέθηκε ξανά στα μικρασιατικά παράλια, τούτη τη φορά για να βοηθήσει στη μεταφορά των στρατευμάτων και του ξεριζωμένου ελληνικού στοιχείου.

Το Θωρηκτό Αβέρωφ σήμερα

Σήμερα το πλοίο-μουσείο «Γ. Αβέρωφ» αποτελεί ιερό μνημείο που τιμούνται όλοι οι πεσόντες του Πολεμικού Ναυτικού που υπηρέτησαν και έπεσαν για την πατρίδα. Είναι ένα ζωντανό κειμήλιο, είναι η Ναυαρχίδα όλων των Ελλήνων που διδάσκει την ένδοξη Ελληνική Ναυτική Παράδοση, τον ηρωισμό και την αρχοντιά των Ελλήνων. Το Πλωτό Ναυτικό Μουσείο Θωρηκτό «Γ. Αβέρωφ» αποτελεί εδώ και χρόνια μια δραστήρια εκπαιδευτική κοινότητα με καθημερινές επισκέψεις σχολείων, ιδρυμάτων, οργανισμών, καθώς και πλήθους ιδιωτών. Με τις επισκέψεις αυτές πραγματοποιείται και η δεύτερη πτυχή του οράματος του δωρητή, που ήθελε το πλοίο, παράλληλα με τον εθνικό του σκοπό, να εκπληρώνει και εκπαιδευτική αποστολή.

Είναι ζήτημα εάν στην παγκόσμια ιστορία θα μπορούσαμε να συναντήσουμε άλλο πολεμικό πλοίο που να συνδέθηκε για σχεδόν μισό αιώνα με την ιστορία και τα πεπρωμένα ενός έθνους. Το Θωρηκτό «Γ. Αβέρωφ», μοναδική ίσως εξαίρεση, μαζί με την προσωπικότητα και το πατριωτικό ήθος του Ναυάρχου Παύλου Κουντουριώτη, συνέδεσε άρρηκτα το όνομά του με τη διαμόρφωση ιστορικών γεγονότων εθνικής εμβέλειας, χωρίς, ουδέποτε να γνωρίσει την ήττα και την ατίμωση και να υποστείλει τη Σημαία μας έμπροσθεν του εχθρού.

Ακόμα και μετά τον ειρηνικό επίλογο της πολεμικής του δράσης, μετά τον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο, η ψυχή του «Μπάρμπα Γιώργη» εξακολουθούσε να παραμένει ζωντανή, έτοιμη για την τελευταία μάχη. Ο έρανος που προκήρυξε το Πολεμικό Ναυτικό το 1984, προκειμένου να συμβάλει στα έξοδα αποκατάστασης του πλοίου, επέφερε εξαιρετικά αποτελέσματα, απόδειξη του ισχυρού συμβολισμού που το θωρηκτό είχε εδραιώσει για δεκαετίες στη συλλογική συνείδηση των Ελλήνων. Στην τελευταία του μάχη, αυτή της διατήρησης της ιστορικής μνήμης, το «Γ. Αβέρωφ» βγήκε για άλλη μια φορά νικητής.

Από το Αβέρωφ στις φρεγάτες Belharra

Στις 24/3/22 η Ελλάδα και η Naval Group υπέγραψαν τις συμβάσεις προμήθειας και εν υπηρεσία υποστήριξης για τρεις, συν μία προαιρετικά, φρεγάτες άμυνας και παρέμβασης. 

Οι τελικές υπογραφές, μάλιστα, μπήκαν σε ειδική εκδήλωση στο κατάστρωμα του θωρηκτού «Αβέρωφ», στο Φάληρο, από τον τότε Υπουργό Εθνικής Άμυνας Νίκο Παναγιωτόπουλο και τη Γαλλίδα ομόλογό του, Φλοράνς Παρλί. Επίσης, υπογράφηκε και η προμήθεια των έξι επιπλέον Rafale που προστέθηκαν στην αρχική παραγγελία των 18 αεροσκαφών για την Πολεμική Αεροπορία.

Μετά από 1,5 χρόνο, στις 4 Οκτωβρίου 2023, παρουσία του Υπουργού Άμυνας Νίκου Δένδια, του Γάλλου ομολόγου του Σεμπαστιάν Λεκορνί αλλά και του Αρχηγού ΓΕΝ Αντιναυάρχου Ιωάννη Δρυμούση, πραγματοποιήθηκε στο Λοριάν της Βρετάνης η επίσημη τελετή καθέλκυσης της πρώτης φρεγάτας FDI (Belh@rra) του ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού με την ονομασία «Κίμων F-601».

Το 2024 θα ακολουθήσουν οι δοκιμές του πλοίου και μέχρι τα τέλη του 2024 αρχές 2025 αναμένεται να παραδοθεί στο Πολεμικό Ναυτικό για να ενταχθεί στο στόλο.

Σύμφωνα με το χρονοδιάγραμμα η δεύτερη φρεγάτα με την ονομασία «Νέαρχος» αναμένεται να παραδοθεί το φθινόπωρο του 2025 και η τρίτη φρεγάτα με την ονομασία «Φορμίων» αναμένεται να παραδοθεί στο Πολεμικό Ναυτικό εντός του 2026. Οι φρεγάτες αυτές θα αποτελούν από τα πιο εξελιγμένα σε επίπεδο φρεγάτας σε πανευρωπαϊκό επίπεδο.

Η ιδανική απάντηση στις ανάγκες του Πολεμικού Ναυτικού

Οι φρεγάτες FDI (frégates de taille intermédiaire) HN, αποτελούν -σύμφωνα με την κατασκευάστρια εταιρεία- την ιδανική απάντηση στις ανάγκες του ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού.

Η FDI HN (σχεδιασμένη ειδικά για το ελληνικό Πολεμικό Ναυτικό) αποτελεί ένα πλεονέκτημα ισχύος και κυριαρχίας. Εξοπλισμένο με έως και 32 αντιαεροπορικούς πυραύλους ASTER ή με συνδυασμό πυραύλων ASTER και MICA NG, 21 RAM (Σύστημα όπλων CIWS), 8 Exocet MM 40 Block3, νέας γενιάς σύστημα αντιπλοϊκών πυραύλων μεγάλης εμβέλειας, ελαφρού τύπου τορπίλες MU 90 και πυροβόλο 76 mm, προσφέρει ασυναγώνιστες δυνατότητες για τον συνεχή έλεγχο του εναέριου και θαλάσσιου χώρου και την αυτονομία δράσης, για την υποστήριξη των πολιτικών και στρατιωτικών στόχων που έχουν τεθεί.

Τα νέα πλοία θα είναι πλήρως διαλειτουργικά με τις ναυτικές δυνάμεις του ΝΑΤΟ και της Ε.Ε. και θα είναι σε θέση να αναλάβουν αποστολές πολλαπλoύ ρόλου εντός κάθε είδους συμμαχικού στόλου και εντός του στόλου του ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού.

Παράλληλα, μπορεί να προσφέρει εξαιρετικές επιδόσεις στην αποτροπή και την υποβρύχια παρέμβαση σε ένα σύνθετο πεδίο επιχειρήσεων όπως το Αιγαίο Πέλαγος, ιδιαίτερα σε συνδυασμό με την ικανότητα προβολής που παρέχεται από το ελικόπτερο S70B ή MH60/R που μεταφέρει.

Η πλήρης σουίτα σόναρ (κύτους και ρυμουλκούμενη) προσφέρει μεγάλη απόδοση ανίχνευσης, η οποία ενισχύεται περαιτέρω από το χαμηλό ηχητικό ίχνος της, καθιστώντας εξαιρετικά δύσκολη την ανίχνευση της από εχθρικό υποβρύχιο. Τέλος, παρέχει τη δυνατότητα εξουδετέρωσης οποιουδήποτε τύπου υποβρυχίου στις πιο σκληρές συνθήκες, σε ρηχά ή βαθιά νερά.

Οι νέες φρεγάτες έχουν επίσης μια νέα ικανότητα εναντίον ασύμμετρων απειλών χάρη σε μια καινοτόμο ιδέα, οργανωμένη γύρω από μια νέα επιχειρησιακή λογική επικεντρωμένη σε αυτές τις απειλές. Θα διαθέτουν ειδικό χώρο, προσφέροντας μόνιμη οπτοηλεκτρονική όψη 360 μοιρών, ημέρα και νύχτα, επιτρέποντάς τις να αντιμετωπίσουν κοντινές απειλές χάρη στην ταχεία και ασφαλή χρήση θανατηφόρων και μη θανατηφόρων συσκευών.

Το "νέο Αβερωφ" στο πλευρό της Ελλάδας

25 χρόνια μετά την τελευταία παραλαβή Φρεγάτας, της F-455 «Σαλαμίς» τύπου ΜΕΚΟ, ο ελληνικός στόλος ετοιμάζεται να υποδεχθεί το πιο σύγχρονο πολεμικό πλοίο που θα επιχειρεί πλέον στην Ευρώπη.

Η Ελλάδα με το "νέο Αβερωφ" στο πλευρό της αλλάζει τις ισορροπίες σε Αιγαίο και Ανατολική Μεσόγειο και "γυρίζει" τις πιθανότητες υπέρ της.

Και η ιστορία θα γράψει ότι επάνω στο Θωρηκτό Αβέρωφ, το πλοίο που 112 χρόνια πριν άλλαζε τους συσχετισμούς στο Αιγαίο, θα υπογράφονταν η νέα σελίδα για το Πολεμικό Ναυτικό.